Część 3. Dlaczego STEM … (1)
STEM (2) (akronim angielski od „Science, Technology, Engineering, Mathematics”) – czyli Nauka, Technologia, Inżynieria i Matematyka, to interdyscyplinarny i zintegrowany obszar nauczania z praktycznymi zastosowaniami w kontekście realnego świata i współczesności. Uczniowie zaangażowani w nauczane STEM nabierają umiejętności transferowalnych potrzebnych w szybkozmiennym świecie i rozwijają świadomość naukową i technologiczną.
W krajach rozwiniętych STEM uważany jest za krytyczny obszar kształcenia i zatrudnienia, pozwalający dzieciom i młodzieży na lepsze zrozumienie otaczającej rzeczywistości i przygotowanie ich na dalszy postęp wiedzy i rozwój technologiczny [1]. Już dzisiaj przyjmuje się, że w krajach rozwiniętych około 70% stanowisk pracy wymaga kształcenia w obszarze STEM. W ostatnich latach ilość badań naukowych i publikacji dotyczących obszaru edukacji STEM przyrasta eksponencjalnie [2], szczególnie w licznych czasopismach dedykowanych (3).

W tym świetle może nie budzić zdziwienia, że w testach PISA z ostatnich lat (2018, 2022) miejsca w pierwszej dziesiątce najlepszych wyników w zakresie nauki (science) zajmują uczniowie aż pięciu krajów azjatyckich. W Korei Południowej nauczany od 2011 r., ten obszar niedawno poszerzono o sztukę i teraz nazywa się on STEAM (A - od Arts and Design). Ministerstwo Edukacji przygotowuje 5-letnie ramowe plany rozwoju edukacji, a rządowa organizacja KOFAC (Korea Foundation for the Advancement of Science and Creativity) opracowuje szczegóły standardów edukacyjnych oraz systemy szkoleń i mechanizmy wsparcia zawodowego dla nauczycieli [3]. W ślad za liderami postępują też inne kraje azjatyckie takie jak Tajlandia, Filipiny czy Malezja, adaptując i rozwijając nie tylko szkolenia i mechanizmy wsparcia rozwojowego dla nauczycieli STEM ale także pedagogiczne badania naukowe w tym obszarze [2].
***
Ponieważ niektórzy tutejsi pedagodzy mogą (słusznie lub nie…) uważać ten efektywny koreański system edukacyjny za zbyt restrykcyjny, dalej będzie przedstawiony model edukacji w kanadyjskiej prowincji Ontario, gdzie obowiązują skuteczne ale bardziej dyskretne metody oceny; nie ma formalnych egzaminów po szkole podstawowej (ang. elementary school), ani nie ma egzaminu maturalnego na koniec liceum (ang. „high school”, albo „secondary school”).

Mimo to edukacja szkolna Kanady zajmuje stabilne miejsca w pierwszej dziesiątce wszystkich kategorii testów PISA wliczając naukę, a 5 uczelni wyższych tego kraju widnieje w pierwszej setce rankingu szanghajskiego. Przygotowane w prowincji Ontario już ponad dwie dekady temu podstawy programowe obszaru nauczania STEM były reformowane i aktualizowane już dwukrotnie w bieżącym stuleciu, na jego początku w 2007, i ostatnio w 2022 roku.
W tej najludniejszej i najbardziej zaawansowanej gospodarczo i technologicznie kanadyjskiej prowincji Ontario, obszar STEM jest nauczany we wszystkich klasach szkoły podstawowej, począwszy od pierwszej, a system szkolny obejmuje również obowiązkowe i bezpłatne dla rodziców dwuletnie przedszkole (szczegóły na stronie Ministry of Education | ontario.ca).

Przedszkole spełnia bardzo ważną rolę w zakresie wyrównywania szans, budowania osobowości i dobrej samooceny, rozbudzania ciekawości, samodzielnego i krytycznego myślenia. Certyfikowani nauczyciele tego niezwykle ważnego etapu rozwoju muszą być szczególnie dobrze przygotowani do wykonywania swych zadań.
Warto zapoznać się z niezwykle przejrzystymi podstawami programowymi STEM w prowincji Ontario w Kanadzie, w czym pomocna jest płynna nawigacja na stronie ministerstwa edukacji rządu prowincjalnego [4], a kilka kluczowych punktów zostanie przedstawionych poniżej dla ilustracji.
***
STEM od najmłodszych lat rozwija i pogłębia naturalną ciekawość dzieci w miarę ich wzrostu, odpowiadając na często zadawane podstawowe pytania:
„co to jest?...”, „jak to działa?”...
Obszar nauczania STEM w Ontario składa się z pięciu modułów: moduł A – umiejętności, wprowadza pojęcia potrzebne do eksplorowania i zintegrowania wiedzy we wszystkich modułach przedmiotu. Moduł B – o życiu, opisuje żywe istoty i rośliny w ich otoczeniu naturalnym. Moduł C – materia i energia, pozwala poznać właściwości fizyczne i chemiczne otaczających ciał, źródła i formy energii przetwarzające materię, ich związki ze środowiskiem. Moduł D – struktury i mechanizmy, wprowadza relacje między projektem, funkcją i siłami działającymi na struktury proste (jak latawce) i bardziej złożone. Moduł E – ziemia i przestrzeń wokół, opisuje cykle i ciągłość natury, procesy geologiczne i surowce, oddziaływania ziemi z atmosferą i dalszą przestrzenią, utrzymanie równowagi środowiska. Takie ujęcie oczywiście daleko odbiega od nauczania przedmiotowego, od lat uznanego w raportach OECD za nieefektywne.

Program tych modułów rozpisany jest szczegółowo na klasy zgodnie z etapami rozwoju kognitywnego wzrastającego dziecka tak, by na każdym poziomie nie tylko zaspokoić ciekawość poznania ale także wzbudzić i wspierać zadziwienie światem i dalsze zainteresowanie badaniem zjawisk. Podstawowe procesy naukowego badania i eksperymentowania oraz projektowania inżynierskiego tworzą właściwe ramy dla usytuowania i rozwoju tej ciekawości poznania. Uczniowie angażują się w doświadczenia w małej skali (jak obserwacja chloroplastów, cytoplazmy, czy wakuol), jak i w dużej (ziemia i inne planety w systemie słonecznym). Badają struktury stabilne (podpory, wiązania w budownictwie) jak i układy dynamiczne (osie, bloki, maszyny proste i bardziej złożone). Zaciekawieniu i obietnicy odkryć towarzyszy wiedza o zagrożeniach działań twórczych i o roli etyki w innowacjach i szukaniu rozwiązań.
***
Nauka w obszarze STEM bazuje na trzech podstawowych procesach:
- proces naukowego poznania przez badanie,
- proces naukowego eksperymentu,
- proces projektowania inżynierskiego.
W ramach tych procesów powoli, zaczynając od zabawy, rozwijane są najważniejsze umiejętności uczniów:
- inicjowanie i planowanie badań (zadawanie pytań, wyjaśnianie problemów, planowanie procedur, materiałów i środków);
- wykonanie i zapis danych (dostęp do informacji, postępowanie zgodne z procedurami, zapis wyników obserwacji i dokonań)
- analiza i interpretacja (organizacja wyników, ocena efektywności wykonania, wyciąganie wniosków)
- komunikowanie (stosowanie właściwego słownictwa i środków do przekazania wyników)

Angażując się w naukę w obszarze STEM uczniowie nabierają umiejętności w zakresie badania i eksperymentowania. Nauczyciele wspierają uczniów w rozumieniu wpływu jaki mają innowacje na sposób obróbki i magazynowania danych oraz ich wizualizacji, także w rozumieniu wpływu jaki mają innowacje naukowe na technologię i rozwój nowych materiałów. Zależnie od gotowości uczniów, czasu i dostępności środków, nauczyciele mogą przewidywać różne sposoby i punkty wejścia uczniów w etapy badań i eksperymentowania. Nauczyciele rozwijają też umiejętności krytycznego myślenia przy doborze źródeł informacji w trakcie wykonywania projektów.
Ważne, by uczniowie mogli prowadzić eksperymenty w każdym z przedstawionych wyżej modułów, zyskując doświadczenie w różnych typach eksperymentów i w różnych kontekstach badawczych, zapoznając się i odkrywając odmienne koncepcje naukowe, konsolidując przy tym posiadaną wiedzę i umiejętności i rozwijając nowe aspekty przy zachowaniu i przestrzeganiu procedur bezpieczeństwa.
***
Proces projektowania inżynierskiego (ang. „engineering design process” – EDP) stanowi ważną podstawę dla uczniów i nauczycieli do planowania i rozwiązywania problemów w bardziej złożonych i wieloznacznych sytuacjach badawczych, kiedy najlepszym rozwiązaniem jest utworzenie prototypu i badanie jego zachowania i reakcji. Podobnie jak w samym procesie badawczym, w EDP uczniowie planują rozwiązania, wykonują testy, kolekcjonują i zapisują dane, analizują i interpretują wyniki i na koniec komunikują je w stosownej formie. Końcowy produkt procesu projektowania inżynierskiego (EDP) może mieć formę fizyczną, może być symulacją komputerową, modelem fizycznym lub nowym systemem czy procesem technologicznym.

Ponieważ nie ma dokładnej receptury na proces EDP, można spodziewać się powstawania wielości rozwiązań, praktyk czy projektów. Uczniowie i nauczyciele mogą próbować podstawiać składniki lub rozwiązania znane z innych przypadków i modułów i porównywać różne powstałe procesy. Uczniowie w ten sposób rozwijają umiejętności transferowalne i interdyscyplinarne, które odgrywają istotną rolę w edukacji STEM.
***
Kodowanie i nowe technologie.
Moduł A zawiera wymagania dotyczące zastosowań koncepcji i umiejętności kodowania, które są zintegrowane ze wszystkimi pozostałymi modułami nauczania w obszarze STEM. To pozwala uczniom eksplorować wielość koncepcji nauki i technologii dzięki umiejętności kodowania, jednocześnie nabywając umiejętności w zakresie automatyzacji i kontroli systemów. We wszystkich modułach i poziomach ta wiedza jest skorelowana z aktualnym poziomem nauczania matematyki bez zbędnych powtórzeń.
W klasach 1-3 uczniowie poznają podstawowe koncepcje pozwalające na podjęcie zadań w zakresie nauki i technologii, matematyki jak i innych przedmiotów. Początkowo uczą się rozkładania problemów na mniejsze kroki, tworzenia prostych i jasnych algorytmów i ich testowania. W wyższych klasach (4-6) uczą się obróbki danych i tworzenia prostych programów, jeszcze bez udziału komponentów zewnętrznych. W klasie 7. uczniowie poznają zastosowanie kodowania do planowania projektów i uczą się wprowadzania danych z sensorów, stosowania umiejętności kodowania do analizy danych eksperymentalnych i rozwiązywania prostych problemów naukowych i technologicznych. W ostatniej klasie 8. wprowadzani są w postawy projektowania, symulowania i budowy taśmociągów, robotów i elementów automatyki. Poznają też podstawy sztucznej inteligencji, elementy działania autonomicznych samochodów, podstawy funkcjonowania mediów społecznościowych i innych technologii cyfrowych.

Nauczyciele STEM w sposób wartościowy mogą łączyć umiejętności kodowania z zastosowaniem w procesie projektowania inżynierskiego (EDP) bo tu uczniowie w sposób celowy mogą generować pomysły, prototypować i testować rozwiązania, zbliżając się tym samym do etapu przedsiębiorczości. Uczniowie i nauczyciele STEM mogą eksplorować zastosowania wschodzących technologii jak sztuczna inteligencja i automatyka, w wielu odmiennych dziedzinach jak rolnictwo, ochrona zdrowia, biologia, transport, chemia czy budownictwo. Taka wiedza i umiejętności rozwijają u uczniów kreatywność i innowacyjność podnoszącą samoocenę, optymizm i wiarę w to, że mogą wpływać pozytywnie na przyszłość swoją i innych.
Chciałbym się uczyć w takiej szkole…
***
W czteroletnich szkołach średnich prowincji Ontario w Kanadzie obszar nauczania STEM rozdziela się na bardziej wyspecjalizowane nauczanie obszarów zawodowych i akademickich, z dalszym rozdziałem na nauki ścisłe, humanistykę i sztuki. Uczniowie chcący po szkole średniej przejść do wykonywania zawodów kwalifikowanych, będą rozwijać w swojej pracy nabyte umiejętności systematycznych procesów badania, projektowania i eksperymentowania do ulepszania swoich produktów, narzędzi oraz warunków i otoczenia pracy. Uczniowie przechodzący po szkole średniej do etapu nauczania akademickiego mają solidne i aktualne podstawy do uzyskania najwyższych zawodowych kwalifikacji specjalistycznych.

Na każdym poziomie i w każdym przypadku nabyte umiejętności systematycznego prowadzenia procesów badania, eksperymentu, projektowania, wykonania, zapisu i interpretacji danych i ich komunikowania, są niezbędne do tworzenia opisów patentowych zarówno prostych jak i złożonych wynalazków. Dobre prototypowanie jest celem wszystkich prac związanych z ochroną własności intelektualnej a także celem dobrze zaplanowanych i często złożonych badań rozwojowych, prowadzących dalej do etapu badań wdrożeniowych i nowych technologii [5].
Takie są dobrze rozumiane edukacyjne podstawy gospodarki opartej na wiedzy, mające potwierdzenie w realnych makroekonomicznych wskaźnikach rozwoju.
Warto więc, by decydenci pedagogiczni - a szczególnie polityczni - mieli na uwadze, że:
- bez nauczania STEM/ STEAM w edukacji publicznej nie będzie właściwego poziomu nauk stosowanych
- bez odpowiedniego poziomu nauk stosowanych w badaniach nie będzie innowacji w gospodarce
- bez bogactwa innowacji w gospodarce nie ma i nie będzie znaczącego przyrostu PKB …
Krzysztof J. Konsztowicz,
emerytowany nauczyciel akademicki, inżynier, re-emigrant
www.konsztowicz.eu, https://orcid.org/0000-0002-8456-5353
Bibliografia
[1] D.J. Shernoff, „Integrative STEM and STEAM Education for Real-Life Learning”, Springer, 2024
[2] Yeping Li, „Evolution of High-Impact Journals in Education and Educational Research”, Journal for STEM Education Research (2026) 9:209–233, https://doi.org/10.1007/s41979-026-00184-5
[3] O. Hong, STEM/STEAM education research in South Korea | 11 | STEM Education from Asia (taylorfrancis.com), 2022, Eds. Tang Wee Teo, Aik-Ling Tan, Paul Teng.
[4] Ontario Ministry of Education, 2022, Curriculum context, Science and Technology (gov.on.ca)
[5] T. Brzustowski. “The way ahead. Meeting Canada's productivity challenge” The University of Ottawa Press, 2008. Free e-book.
(1) Przedstawiany tu i uaktualniony cykl czterech krótszych artykułów był w jednolitej postaci i bez ilustracji opublikowany w Biuletynie PSNPP - Nauczanie przedmiotów przyrodniczych, Nr 81 (1) 9-17 (2025), ISSN 1509-6351, pod tytułem >>Tylko „przyroda”, czy raczej - „przyroda, technologia i matematyka?”…<<
(2) Ten akronim jest używany w oryginale z uwagi na międzynarodową rozpoznawalność
*Grafika - ChatGPT
Szanowni Państwo!
Forum ma charakter nieautoryzowany; prezentowane wypowiedzi powinny być zgodne ze standardami kultury i szacunku obowiązującymi w środowisku akademickim. Komentarze naruszające te standardy zostaną usunięte.
Joanna Gruba

