WSTĘP
Kiedy kupimy jakiś produkt, a okazuje się on wadliwy to zwracamy go do sklepu. Producent może nawet wycofać całą serię danego produktu z rynku właśnie ze względu na jakąś wadę produkcyjną. Nikogo to nie dziwi; taka jest bowiem kolej rzeczy. W przypadku wycofania (retrakcji) artykułu naukowego wciąż na nowo wiele osób dziwi się, że wycofano z obiegu naukowego jakiś artykuł recenzowany.  

Publikacja naukowa może zostać wycofana z różnych powodów np. dostrzeżonego przez autorów poważnego błędu. Najczęściej jednak powodem wycofania artykułu są zauważone przez innych autorów błędy i niedozwolone manipulacje danymi w publikacji. Po prostu artykuł jest złej jakości. W takim ujęciu publikacja naukowa jest niczym innym jak tylko zwykłym produktem, który ulega wycofaniu z obiegu ze względu na wadę „fabryczną”.

W wielu zakładach produkcyjnych wdrożony jest system zarządzania jakością produktu. W ramach zarządzania jakością w zakładach produkcyjnych działają więc wyspecjalizowane działy kontroli jakości, które na bieżąco monitorują jakość schodzących z linii produkcyjnej wyrobów. Weryfikacja jakości opiera się o standardowe procedury testowe oraz badawcze, często opisane w ramach systemu Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej ISO 9001 (zarządzania jakością).

W kontekście badań naukowych trudno o kontrolę jakości jaką stosuje się w zakładach produkcyjnych. Niemniej jednak światowy trend jest taki, aby w instytutach badawczych działały wewnętrzne komórki organizacyjne czuwające nad jakością publikacji oraz badań.

Chodzi o to, że ewentualny plagiat naukowca lub też inna forma nierzetelności badawczej negatywnie wpływa na renomę całej instytucji. W interesie instytutu lub uniwersytetu jest więc zapobieganie ewentualnej nierzetelności naukowej za nim odkryją ją inni badacze. Stąd właśnie tworzone są komórki organizacyjne (ang. Research Integrity Office [RIO], pol. Biura Rzetelności Badań), które mają za zadanie monitorowanie publikacji pod kątem ewentualnych nieprawidłowości, za nim trafią one do recenzentów i całej społeczności naukowej.

 

MIĘDZYNARODOWE INICJATYWY NA RZECZ JAKOŚCI BADAŃ NAUKOWYCH

 

W ostatnich latach na polu rzetelności i integralności badań dzieje się bardzo dużo. Mnożą się różnego typu inicjatywy, mające na celu wzmocnienie jakości badań i powtarzalności wyników. W kolejnych krajach tworzone są agencje rządowe, mające stać na straży jakości i rzetelności badań, z uprawnieniami do prowadzenia postępowań dyscyplinarnych oraz wyjaśniających zarzuty o nierzetelność badawczą. W tabeli 1 przedstawiono wybrane przykłady agencji tego typu w kilku państwach.

Tabela nr 1. Przykłady agencji rządowych stojących na straży rzetelności i jakości badań w wybranych państwach na świecie.

Lp.

Nazwa

Państwo

Czym się zajmuje ?

Adres elektroniczny:

1.

Ombuds Committee for Research Integrity in Germany

Germany

Szklenia/ doradztwo

https://ombudsgremium.de/?lang=en

2.

the Panel on Responsible Conduct of Research (PRCR) 

Canada

Prowadzi postępowania wyjaśniające

https://rcr.ethics.gc.ca/eng/home.html

3.

Australian Research Integrity Committee

Australia

Nadzoruje postępowania wyjaśniające, ale ich bezpośrednio nie prowadzi

https://www.arc.gov.au/about-arc/program-policies/research-integrity/australian-research-integrity-committee-aric

4.

Office of Research Integrity

ORI

USA

Edukacja, postępowania wyjaśniające

https://ori.hhs.gov/

5.

The Danish Board on Research Misconduct

Dania

Postępowania wyjaśniające

https://ufm.dk/en/research-and-innovation/councils-and-commissions/The-Danish-Board-on-Research-Misconduct

6.

the National Board for Assessment of Research Misconduct

Szwecja

Postępowania wyjaśniające

https://npof.se/en/

7.

The Japan Science and Technology Agency (JST)

Japonia

Szkolenia/edukacja

https://www.jst.go.jp/researchintegrity/en/allegation.html

Źródło: opracowanie własne autora

 

Inicjatywy na rzecz poprawy jakości badań naukowych podejmowane są zarówno na poziomie poszczególnych krajów (inicjatywy narodowe, tabela 1) jak i na poziomie międzynarodowym. Na przykład projekty o nazwach Standard Operating Procedures for Research Integrity, SOPs4RI (https://sops4ri.eu/) oraz Path2Integrity (https://www.path2integrity.eu/) ukierunkowane są na dostarczanie wiedzy na temat standardów prowadzania badań na całym świecie. Inicjatywa określana akronimem DORA (https://sfdora.org/) ma za zadanie wypracować lepsze procedury oceniania naukowców, które nie będą premiowały nieuczciwych sposobów robienia kariery naukowej. Akronim ENRIO odnosi się do Europejskiej sieci biur rzetelności naukowej w różnych państwach (ang. European Netwowrk of Research Integrity Offices; https://www.enrio.eu/ ). Przyznawane są również nagrody o zasięgu międzynarodowym za działania na rzecz poprawy jakości badań (tabela nr 2)

 

Tabela 2. Wybrane nagrody za promowanie rzetelności badań naukowych

lp.

Nazwa nagrody

Kto przyznaje

Link

1.

John Maddox Prize

Sense About Science i Nature

https://senseaboutscience.org/john-maddox-prize/

2.

Einstein Foundation Award for Promoting Quolity in Rsesearch

Einstein Foundation

https://www.einsteinfoundation.de/en/award

3.

WCRI Excellence in Doctoral Research Award

The World Conferences on Research Integrity

https://www.wcrif.org/awards/excellence-in-doctoral-research-award

4.

UNESCO Avicenna Prize for Ethics in Science

UNECO

https://www.unesco.org/en/prizes/avicenna-prize-science-ethics

Źródło: opracowanie własne autora

 

Skutki poprawy jakości widać chociażby w liczbie wycofywanych z publikacji artykułów naukowych. Pisał o tym na stronie internetowej naszej fundacji prof. zw. dr hab. Wit Grzesik w artykule pod tytułem „Retrakcje – marginalny czy ważny problem nauki”. Autor niniejszego opracowania uważa bowiem, że wzrost wycofywanych artykułów naukowych jest wyrazem większej świadomości społeczności akademickiej odnośnie konieczności wycofywania błędnych artykułów niż ich przemilczania.

 

ELEMENTY POLSKIEGO SYSTEMU PRZECIWDZIAŁANIA NIERZETELNOŚCI NAUKOWEJ

 

Zdaniem autora polski system przeciwdziałania nierzetelnościom naukowym jest rozbudowany, ale mało skuteczny. Jest również ukierunkowany głównie na karanie za nierzetelność naukową, ale prawie całkowicie pozbawiony elementów ukierunkowanych edukowanie i zapobieganie nierzetelności naukowej poprzez zwiększanie wiedzy studentów i badaczy.

Łącznie w Polsce za badanie przypadków nierzetelności naukowej odpowiadają aż cztery rożne instytucje państwowe; zestawiono je w tabeli nr 3. Rada Doskonałości Naukowej (RDN) choć formalnie pozostaje poza procedurą dyscyplinarną to ma realny wpływ na przebieg kariery naukowej, zwłaszcza jeżeli do naruszenia zasad rzetelności akademickiej doszło na etapie postępowania awansowego. RDN może bowiem:

•    odmówić nadania stopnia lub tytułu

•    uchylić wcześniejsze rozstrzygnięcia (jeśli podstawą były nierzetelne dane

•    zablokować dalsze postępowania awansowe 

 

Tabela nr 3. Polskie instytucje dbające o promowanie rzetelności naukowej

Lp.

Nazwa

Link

1.

Komisja ds. Etyki w Nauce

https://ken.pan.pl/

2.

Narodowe Centrum Nauki

https://www.ncn.gov.pl/aktualnosci/2016-07-18-rzetelnosc-badan-naukowych

3.

Centrum Badań nad Rzetelnością w Nauce

https://inp.pan.pl/zaklady-naukowe-2/centrum-badan-nad-rzetelnoscia-w-nauce/

4.

Rada Doskonałości Naukowej*

https://www.rdn.gov.pl/

* formalne poz procedurą dyscyplinarną, ale w przypadku wykrycia nierzetelności akademickiej wpływ na nadany stopień lub tytuł naukowy, może być bardziej dotkliwy niż sama kara nałożona przez komisje dyscyplinarne.

Źródło: opracowanie własne autora

 

W ustawie Prawo o Szkolnictwie Wyższym i Nauce za przewinienia dyscyplinarne nauczycieli akademickich przewidziano następujące kary dyscyplinarne (Dział VII, Rozdział Pierwszy: Odpowiedzialność Dyscyplinarna Nauczycieli Akademickich, art. 276 ustawy Prawo o Szkolnictwie Wyższym; Dz.U. 2018 poz. 1668 z póź. zm.):

1) upomnienie;

2) nagana;

3) nagana z obniżeniem wynagrodzenia zasadniczego o 10 %–25 % na okres od miesiąca do 2 lat; 4) pozbawienie prawa do wykonywania zadań promotora, recenzenta oraz członka komisji w postępowaniach w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego oraz tytułu profesora na okres od roku do 5 lat;

5) pozbawienie prawa do pełnienia funkcji kierowniczych w uczelniach na okres od 6 miesięcy do 5 lat;

6) wydalenie z pracy w uczelni;

7) wydalenie z pracy w uczelni z zakazem wykonywania pracy w uczelniach na okres od 6 miesięcy do 5 lat;

8) pozbawienie prawa do wykonywania zawodu nauczyciela akademickiego na okres 10 lat

Oprócz instytucji wymienionych w tabeli nr 3 w Polsce działają w szkołach wyższych rzecznicy dyscyplinarni oraz komisje dyscyplinarne. Ponadto, w Polsce działa również Komisja Dyscyplinarna przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Komisja Dyscyplinarna przy Ministrze Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Ewentualne kary dyscyplinarne nakładane są w trybie postępowania administracyjnego, więc można zaskarżyć takie postanowienie do stosownego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA). Wyrok WSA można zaskarżyć do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Można wreszcie wnieść do Trybunału Konstytucyjnego skargę konstytucyjną. Postępowanie dyscyplinarne może więc trwać latami.

Komisja Dyscyplinarna przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest instytucją dyscyplinarną pierwszej instancji, procedującą sprawy przeciwko rektorom, przewodniczącemu uczelnianej komisji dyscyplinarnej, przewodniczącemu i członkowi komisji dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przewodniczącemu i członkowi Komisji Dyscyplinarnej przy ministrze  Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

W przypadku pozostałych nauczycieli akademickich Komisja Dyscyplinarna przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest instytucją drugiej instancji, rozpatrującą sprawy odwoławcze od wyroków uczelnianych komisji dyscyplinarnych. Jeżeli postępowanie dyscyplinarne toczyło się w pierwszej instancji przed Komisją Dyscyplinarną przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego to Komisja Dyscyplinarna przy Ministrze staję się ciałem drugiej instancji. W Polsce postępowania dyscyplinarne podlegają bowiem kontroli instancyjnej.

Osobnym zagadnieniem, wymagającym pogłębionej analizy prawnej oraz merytorycznej jest prowadzenie postępowań o nierzetelne prowadzenie badań naukowych przez Narodowe Centrum Nauki (NCN). Jest to organ rządowy przyznający dotacje na prowadzenie badań naukowych w obszarze nauk podstawowych.

NCN na swojej stronie internetowej opublikował dokument zatytułowany „Kodeks Narodowego Centrum Nauki dotyczący rzetelności badań naukowych i starania o fundusze na badania”. W dokumencie tym zawarto szereg ważnych definicji różnych form nierzetelności badawczych oraz wyjaśniono w jaki sposób trzeba dbać o dochowanie obowiązkowi prowadzenia rzetelnych badań. W dokumencie tym zdefiniowano trzy różne kategorie sankcji karnych za naruszenia rzetelności badawczej, w zależności od szkodliwości i rangi nadużycia. Grupa pierwsza dotyczy najlżejszych zdaniem NCN przewinień. Tutaj sankcje karne mogą polegać na:

a. odrzucenie wniosku z przyczyn formalnych na każdym etapie oceny;

b. list upominający wysłany do kierownika projektu;

c. wymóg częstszego składania raportów o wynikach;

d. wymóg doprowadzenia do stanu zgodnego z zapisami niniejszego dokumentu

W drugiej grupie przewinień przewidziano następujące sankcje za przewinienia związane z rzetelnością badań:

a. dodatkowy nadzór nad wydatkowanymi środkami;

b. czasowe wstrzymanie finansowania bez możliwości przywrócenia kwalifikowalności środków w tym okresie;

c. wymóg doprowadzenia do stanu zgodnego z zapisami niniejszego dokumentu

W trzeciej grupie, najsurowszej, przewidziano następujące sankcje karne:

a. przerwanie finansowania projektu badawczego;

b. zakaz pełnienia funkcji członka zespołu ekspertów i eksperta zewnętrznego Centrum;

c. pozbawienie osoby lub jednostki możliwości ubiegania się o środki finansowe na projekty naukowe w Centrum przez wskazany okres.

 

Problem z sankcjami nakładanymi przez NCN polega między innymi na tym, że są one orzekane na podstawie instrukcji kancelaryjnej (Zarządzenie nr 5/2023 Dyrektora Narodowego Centrum Nauki w sprawie procedury postępowania wyjaśniającego w sprawie podejrzenia naruszenia zasad rzetelności naukowej i ubiegania się o fundusze na badania z dnia 05-01-2023), a nie w trybie postępowania administracyjnego. Osoby wobec których orzeczono sankcje nie mogą się odwołać od decyzji dyrektora NCN o nałożeniu kar. Ponadto, zdaniem autora, zachodzi poważny konflikt pomiędzy rolą NCN jako dawcy dotacji na badania, a rolą instytucji kontrolującej rzetelność badań swoich beneficjentów.

 

FUNDACJA SCIENCE WATCH POLSKA W KONTEKŚCIE MIĘDZYNARODOWYM

 

W naukach o zarządzaniu, w obszarze innowacyjności i nauki wykorzystuje się model potrójnej helisy do opisu wzajemnych, nieliniowych interakcji pomiędzy poszczególnymi interesariuszami. Każda helisa symbolizuje bowiem inny sektor tj. akademicki, przemysłowy oraz rządowy. Model ten został rozszerzony przez teoretyków zarządzania o czwartą helisę, symbolizującą społeczeństwo, w tym media i kulturę.

Według teoretyków partycypacji publicznej organizacje pozarządowe są emanacją społeczeństwa. Działania strażnicze są bezpośrednim wyrazem partycypacji społecznej obywateli. W myśl art. 61 polskiej Konstytucji obywatele polscy mają prawo do informacji publicznej, a tym samym mogą zadawać pytania kontrolujące władze publiczne. W imieniu obywateli, w ramach działalności statutowej, nasza fundacja pełni rolę strażniczą wobec instytucji rządowych oraz akademickich. Działamy bowiem w oparciu o statut, zatwierdzony przez polski sąd. W statucie fundacji zapisano wprost:

Celami Fundacji są między innymi:

•    „działalność prospołeczna na rzecz jawności i etyki w postępowaniach administracyjnych w nauce i oświacie oraz innych organach administracji państwowej

•    oraz pomoc osobom mobbingowanym oraz pokrzywdzonym pracującym w obszarze nauki i edukacji”.

W Polsce nadawanie stopni i tytułów naukowych opiera się o ustawę z dnia 14 czerwca 1960 Kodeks Postępowania Administracyjnego (Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168 z późń. zm.). Nierzetelność akademicka może skutkować zmianą decyzji o uzyskaniu stopni i tytułów poprzez stwierdzenie nieważności uchwał nadających komuś stopień lub tytuł naukowy. Stąd aktywność Fundacji na styku prawa administracyjnego, rzetelności akademickiej, działań strażniczych oraz rzeczniczych.

Planujemy rozszerzyć aktywność fundacji o działania podejmowane we współpracy z podmiotami z zagranicy. Stąd byliśmy ciekawi ile jest podobnych organizacji pozarządowych do naszej, działających w innych krajach. Łącznie, z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji jakimi są chatGPT oraz Perpelxity,  udało się zidentyfikować piętnaście różnych organizacji pozarządowych na świecie, podobnych do Fundacji Science Watch Polska, zajmujących się rzetelnością akademicką bądź warunkami pracy w akademii (tabela nr 4).

 

Tabela 4. Organizacje pozarządowe o profilu działalności podobnej do Fundacji Science Watch Polska

Lp.

Nazwa

Kraj

Linki

1.

Sciences-Citoyennes

Francja

https://sciencescitoyennes.org/

2.

UK Research Integrity Office

Wielka Brytania

https://ukrio.org/ 

3.

Do Better Academia

Wielka Brytania

https://www.dobetteracademia.co.uk/index.php

4.

The 1752 Group

Wielka Brytania

https://1752group.com/

5.

BC Academic Integrity Network

Kanada

https://bcainetwork.wordpress.com/

6.

Scociety for Academic Freedom and Scholarship SAFS

Kanada

https://safs.ca/about-safs/

7.

International Center for Academic Integrity ICAI

USA

https://www.academicintegrity.org/aws/ICAI/pt/sp/home_page 

8.

Retraction Watch

USA

https://retractionwatch.com/

9.

Broken Science

USA

https://brokenscience.org/ 

10.

India Research Watch

Indie

https://irw.co.in/ 

11.

World Conferences on Research Integrity foundation

Holandia

https://www.wcrif.org/ 

12.

Austrian Agecy for Research Integrity

Austria

https://oeawi.at/en/

13.

Luxemburg Agency for Research Integrity

Luksemburg

https://lari.lu/ 

14.

Association for the Promotion of Research Integrity (APRIN)

Japonia

https://www.aprin.or.jp/en

15.

Fundacja Science Watch Polska

Polska

https://sciencewatch.pl/

16.

Sense about Science

Wielka Brytania

https://senseaboutscience.org/

Źródło: opracowanie własne autora

 

Zgodnie z najlepszą wiedzą autora Fundacja Science Watch Polska jest jedyną organizacją typu strażniczego, która jednocześnie zajmuje się tematyką rzetelności badań naukowych jak i warunkami pracy w akademii oraz przejrzystością życia publicznego w odniesieniu do rożnych instytucji państwowych, w tym również do sądów oraz prokuratury. Zakres naszej działalności czynią naszą fundację wyjątkową  spośród innych organizacji tego typu na świecie.

Warto też przyjrzeć się działalności brytyjskich organizacji pozarządowych wymienionych w tabeli nr 4. UK Research Integrity Office jest organizacją pozarządową, która koncentruje się wyłącznie na promocji dobrych praktyk w obszarze rzetelności akademickiej. Do Better Academia wspiera osoby pokrzywdzone przez pracodawców z sektora badawczego oraz uniwersytety. The 1752 Group to organizacja pozarządowa, udzielająca wsparcia pracownikom i studentom w przypadku nadużyć seksualnych ze strony przedstawicieli uniwersytetów oraz innych pracowników sektora badawczo-rozwojowego.

 

BLOGERZY ORAZ DETEKTYWI NAUKOWI

 

Działalność strażnicza na rzecz jakości badań naukowych nie musi być realizowana wyłącznie przez dedykowane temu zadaniu komórki organizacyjne lub organizacje pozarządowe. Istnieje grupa aktywistów – blogerów oraz detektywów naukowych, wyspecjalizowanych w poszukiwaniu nierzetelności akademickiej i nagłaśnianiu takich przypadków w Internecie. Przykłady takich aktywistów przedstawiono w tabeli nr 5.

 

Tabela 5. Blogerzy i detektywi naukowi, aktywni na polu analizowania przypadków nierzetelności akademickiej

Lp.

Imię i Nazwisko

Link internetowy

1.

Elisabeth Bik

https://scienceintegritydigest.com/about/

2.

David Sholto

https://en.wikipedia.org/wiki/Sholto_David

3.

Leonid Schneider

https://forbetterscience.com/

4.

Jennifer Byrne

https://researchintegrityconf.com/jennifer-byrne/

5.

Jana Christopher

https://image-integrity.com/

6.

Józef Wieczorek

https://blogjw.wordpress.com/ 

6.

Marek Wroński*

https://forumakademickie.pl/

* Prowadzi kolumnę pod tytułem „Z archiwum nieuczciwości naukowej”, w której opisuje przypadki nierzetelności naukowej. Opisuje wyłącznie przypadki z Polski.

Opracowanie: materiały własne autora

 

Pamiętać należy jednak iż każdy człowiek mający dostęp do Internetu oraz do publikacji naukowej może po zalogowaniu się na portalu PubPeer stworzyć swój internetowy journal cloub (otworzyć dyskusję nad artykułem naukowym). W ten sposób każdy może stać się detektywem naukowym i w ten sposób współuczestniczyć w obiegu naukowym. 

 

PODSUMOWANIE

 

W Polsce istnieje rozbudowany instytucjonalny system badania ewentualnych przykładów nierzetelności naukowych badaczy. Działają aż cztery różne instytucje mające strzec rzetelności akademickiej oraz wysokiego poziomu merytorycznego kadr naukowych. Ponadto, o przykładach nierzetelności akademickiej w Polsce pisze bloger – dziennikarz Marek Wroński. Do tego w Polsce działa nasza fundacja, która jest niezależna od Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, wielkich wydawnictw czy innych instytucji akademickich.

Silna reprezentacja instytucjonalna organizacji strzegących jakości badań naukowych i przejrzystości życia publicznego w sektorze akademickim nie oznacza, że nie ma miejsca na usprawnienie systemu. Na pewno przyjrzeć się należy sprawie uporządkowania kompetencji pomiędzy instytucjami. Zbyt duża liczba podmiotów działających na rzecz jakości badań może powodować rozmycie odpowiedzialności, a tym samym zmniejszać skuteczność działania mechanizmów kontrolujących jakość badań.

Łukasz Kołodziej

 

 

 

 

 

Komentarze (0)
Jeszcze nie ma komentarzy
Skomentuj
Komentujesz jako Gość
×
0   Characters
Suggested Locations